Sauna temperatuur en luchtvochtigheid: wat warmte en vocht met elkaar doen

De thermometer in de sauna wijst 80 graden aan en het voelt prima. Je giet een scheplepel water over de stenen, de thermometer blijft staan en toch slaat de hitte ineens in je nek. Dat doet de luchtvochtigheid. Je leest hier welke temperatuur en luchtvochtigheid bij welk type sauna horen, waarom vocht zo hard binnenkomt, hoeveel water je eigenlijk opgiet en hoe je de luchtvochtigheid weer omlaag krijgt als het je te benauwd wordt.

De juiste temperatuur en luchtvochtigheid in een sauna

Een traditionele Finse sauna staat op 80 tot 100 graden met droge lucht: een relatieve luchtvochtigheid van 10 tot 20%. Tussendoor gaat die vochtigheid kort omhoog doordat iemand water over de hete stenen giet. Dat zijn de waarden uit een systematische review van Hussain en Cohen (2018), die alle klinische studies naar droge sauna’s op een rij zette. In die studies stond de Finse sauna meestal op 80 tot 90 graden en duurde een sessie 5 tot 20 minuten.

Een infraroodsauna werkt anders. Daar verwarmen stralers je lichaam rechtstreeks op 45 tot 60 graden, zonder water, zonder stenen en dus ook zonder het moment waarop iemand de scheplepel pakt en de hele cabine even stilvalt. Een stoomcabine zit aan de andere kant: lage temperatuur, maar de lucht is zo goed als verzadigd met waterdamp.

De softsauna-regel komt uit dezelfde review, waarin één studie werkte met 50 tot 65 graden bij 30% vochtigheid.

Waarom vochtige lucht heter voelt bij dezelfde temperatuur

Je lichaam koelt in de sauna af door te zweten. Dat zweet verdampt en neemt daarbij warmte mee van je huid. In droge lucht gaat dat vlot. Daarom is 90 graden goed uit te houden.

Stijgt de vochtigheid, dan gebeuren er twee dingen tegelijk. Zweet verdampt slechter, want de lucht zit al voller met waterdamp. En zodra het dauwpunt van de lucht boven je huidtemperatuur komt, slaat die waterdamp juist neer op je huid, omdat je huid een stuk koeler is dan de lucht om je heen. Hussain en Cohen noemen precies die combinatie: condensatie op de huid en minder verdamping van zweet.

Daar zit de klap. Elke gram waterdamp die op je huid neerslaat, geeft ruim 2,2 kilojoule warmte af. Dat is meer dan vijf keer zoveel energie als nodig is om dezelfde gram water van 0 naar 100 graden te verwarmen. Die “druppels” op je huid na het opgieten zijn dus voor een deel geen zweet. Het is stoom uit de kachel die zijn warmte bij jou afgeeft.

Het dauwpunt bepaalt wanneer de hitte binnenkomt

Saunalucht heeft een dauwpunt: de temperatuur waarbij de waterdamp erin vloeibaar wordt. Komt het dauwpunt van de saunalucht boven je huidtemperatuur, dan condenseert de stoom op jou. Je huid warmt in de sauna flink op, maar blijft ver onder de luchttemperatuur.

Wij hebben het dauwpunt en de hoeveelheid water per kuub uitgerekend voor de gangbare saunawaarden (verzadigde dampdruk volgens de formule van Wagner en Pruss):

Kijk naar de stap van 10 naar 20% bij 80 graden. Dertien graden erbij. Bij 10% ligt het dauwpunt op 32 graden, nog onder een normale huidtemperatuur, en verdampt je zweet gewoon. Bij 20% ligt het op 45 graden. Dan zit je in de stoom.

Dat verklaart ook waarom een sauna van 60 graden met 30% vochtigheid zwaarder kan voelen dan een droge sauna van 80 graden. Het dauwpunt ligt dan op 36 graden, hoger dan in die droge 80 graden.

Hoeveel water je opgiet, met een rekenvoorbeeld

Opgieten voelt als een flinke ingreep. Toch is er weinig water voor nodig. Neem een thuissauna van 2 bij 2 meter en 2,5 meter hoog: 10 kuub lucht op 80 graden.

1. Bij 10% luchtvochtigheid zit er 29 gram water in elke m³, samen 290 gram.
2. Bij 20% is dat 58 gram per m³, samen 580 gram.
3. Om van 10 naar 20% te gaan, heb je dus ongeveer 0,3 liter water nodig dat volledig verdampt.

In de praktijk gaat een deel verloren via de ventilatie, het hout en de mensen op de bank. Toch laat de som zien waarom twee of drie scheplepels al zo’n groot verschil maken. Giet je in één keer een halve emmer, dan schiet je ver voorbij 20% en wordt de lucht benauwd. Bij een kleine cabine gaat dat nog sneller, want dezelfde hoeveelheid water verdeelt zich over minder kuub.

Zo stuur je de balans tussen warmte en vocht

Je regelt de beleving met de kachel, het water en de ventilatie. Een goede sauna is daarop gebouwd. Bij ontwerpen zoals die van Tuiyn wordt bewust gekeken naar hoe warmte en vocht zich door de ruimte verdelen, zodat de verhouding natuurlijk aanvoelt en makkelijk te sturen is.

Opgietschema voor een rustige sessie:

• Laat de sauna eerst op temperatuur komen en de stenen goed doorwarmen. Koude stenen verdampen het water niet, het loopt erdoor.
• Begin met één scheplepel en wacht een minuut. De warmtegolf komt pas na een paar tellen bij je bank.
• Wil je het zachter, ga dan op de onderste bank zitten. Warme, vochtige lucht stijgt op, dus bovenin is het altijd heter.
• Klein en vaak.
• Hang een hygrometer naast de thermometer. Dan zie je wat er gebeurt in plaats van dat je gokt.

Luchtvochtigheid in de sauna verlagen doe je met ventilatie. Zet de ventilatieschuif open, laat de deur een minuut openstaan of stop een ronde met opgieten. Na de laatste sessie laat je de kachel nog even branden met de deur op een kier. Zo droogt het hout en voorkom je dat vocht in de cabine blijft hangen. Staat de sauna binnenshuis, houd dan ook de luchtvochtigheid in de rest van je huis in de gaten. Een badkamer of kelder waar de stoom naartoe trekt, krijgt anders snel last van de oorzaken van vocht in huis die je liever voorkomt. In een ruimte zonder goede afzuiging helpt een luchtontvochtiger om de muren droog te houden.

Hoe lang en hoe vaak je in de sauna gaat

In de klinische studies duurt een ronde in een Finse sauna 5 tot 20 minuten. Na het opgieten belast de hitte je meer, dus een kortere ronde is dan heel normaal en zegt niets over hoe goed je tegen warmte kunt.

Het bekendste onderzoek naar saunagebruik komt uit Finland. Laukkanen en collega’s volgden 2.315 mannen van 42 tot 60 jaar gemiddeld 20,7 jaar lang (JAMA Internal Medicine, 2015). Mannen die 4 tot 7 keer per week in de sauna gingen, hadden een 63% lager risico op plotse hartdood dan mannen die één keer per week gingen. Sessies van meer dan 19 minuten hingen samen met een half zo groot risico als sessies van minder dan 11 minuten. Het is een observationeel onderzoek, dus het toont een verband en geen oorzaak.

Laat de alcohol staan. Volgens een overzicht in The American Journal of Medicine (Hannuksela en Ellahham, 2001) verhoogt alcohol in de sauna de kans op een lage bloeddruk, hartritmestoornissen en plotse dood.

Veelgestelde vragen

Hoe warm moet een sauna zijn?

Een Finse sauna moet tussen de 80 en 100 graden zijn, gemeten op hoofdhoogte boven de bank. De meeste mensen zitten prettig rond de 80 tot 90 graden. Een bio- of softsauna draait op 50 tot 65 graden met meer vocht, en een infraroodsauna op 45 tot 60 graden. Wil je het minder heet, kies dan de onderste bank: daar is het altijd een stuk koeler dan bovenin.

Wat is een goede luchtvochtigheid in een sauna?

Een goede luchtvochtigheid in een Finse sauna is 10 tot 20%. Bij 80 graden ligt het dauwpunt bij 10% op 32 graden, dan verdampt je zweet makkelijk. Bij 20% ligt het op 45 graden en slaat stoom neer op je huid, wat je voelt als een warmtegolf. Na het opgieten gaat de vochtigheid kort omhoog en zakt daarna weer door de ventilatie.

Hoe verlaag je de luchtvochtigheid in een sauna?

De luchtvochtigheid in een sauna verlaag je door te ventileren en minder water op te gieten. Zet de ventilatieschuif verder open, laat de deur een minuut openstaan of sla een opgietronde over. Na gebruik laat je de kachel nog even aanstaan met de deur op een kier, zodat het hout droogt. Een hygrometer naast de thermometer laat zien of het werkt.

Is 20 minuten in de sauna genoeg?

Twintig minuten in de sauna is genoeg en zit aan de bovenkant van wat gebruikelijk is. In klinische studies duurt een ronde in een Finse sauna 5 tot 20 minuten, vaak verdeeld over meerdere rondes met afkoelen ertussen. In het Finse onderzoek van Laukkanen hingen sessies van meer dan 19 minuten samen met een lager risico op plotse hartdood. Voel je je duizelig of benauwd, ga dan eerder naar buiten.

Hoe vaak mag je per week in de sauna?

Gezonde volwassenen mogen meerdere keren per week in de sauna. In het Finse onderzoek onder 2.315 mannen ging een groep 4 tot 7 keer per week, en die groep had het laagste risico op hart- en vaatziekten. Per bezoek doe je meestal twee tot drie rondes met afkoelen en water drinken ertussen. Heb je een hartaandoening, overleg dan eerst met je huisarts of cardioloog.

Waarom voelt opgieten zo heet als de temperatuur gelijk blijft?

Opgieten voelt heet omdat de stoom op je huid condenseert en daarbij warmte afgeeft, terwijl de thermometer alleen de luchttemperatuur meet. Elke gram waterdamp die neerslaat, geeft ruim 2,2 kilojoule af. Tegelijk verdampt je zweet slechter in vochtige lucht, dus je koelt minder af. Daarom voelt 80 graden met 20% vocht zwaarder dan 90 graden met 10%.