Het beste insectenhotel kiezen: zo herken je een goed model

Je hangt een insectenhotel op, en na een jaar zit er nog steeds niemand in. Dat ligt zelden aan je tuin. Veel hotels uit de tuinwinkel hebben gaten die te groot zijn, gangen vol splinters of een achterkant die open is, en daar nestelt geen bij in. Het goede nieuws: je ziet het verschil in twee minuten, en met de juiste maten en de juiste plek bouw je er ook zelf een die wel bewoond raakt.

Een goed insectenhotel herken je aan de gaatjes

Een goed insectenhotel is klein, gemaakt van hardhout of riet, en heeft nestgangen van 2 tot 9 millimeter doorsnede die aan de achterkant dicht zijn. De gangen zijn van binnen glad en ongeveer 9 tot 15 centimeter diep. Een waterdicht afdakje houdt de regen tegen. Vorm, kleur en hoeveel vakjes erin zitten maken voor de bewoners weinig uit.

Dat lijkt streng, maar het volgt uit wie er echt in trekt. Dat zijn vooral metselbijen, en af en toe een behangersbij. Volgens de Bijenstichting gebruiken die bijen gaten van 2 tot 4, 6, 7 en 8 millimeter, soms 10. Grotere gaten blijven nagenoeg leeg. De Vlinderstichting hanteert dezelfde grens van 2 tot 9 millimeter.

Een metselbij legt achter in de gang een voorraadje stuifmeel, legt daar een eitje op en metselt er een wandje van leem voor. Dat herhaalt ze tot de gang vol is, en dan gaat de ingang dicht. Zie je in het voorjaar dichtgesmeerde gaatjes? Dan wordt je hotel gebruikt. Reken er wel op dat het eerste jaar maar een paar gangen dichtgaan, en dat er ook ongenode gasten komen: sluipwespen leggen hun eitjes graag in de cellen van een metselbij. Daarom laat de bij de voorste cel leeg, als buffer: een inbreker die daar binnenkomt, vindt geen eitje.

Is een insectenhotel zinvol?

Ja, al helpt hij een kleinere groep dan de naam doet vermoeden. Nederland telt 360 soorten bijen, en van die soorten dreigt volgens de Rijksoverheid meer dan de helft te verdwijnen. Op de Rode Lijst bijen uit 2018 staan 181 soorten, 55 procent van alle beoordeelde soorten, en 46 daarvan zijn al uit Nederland verdwenen. Dat raakt ook je moestuin: bestuiving is volgens de overheid nodig voor meer dan 75 procent van de voedselgewassen. Maar het Vlaamse kennisplatform Ecopedia schat dat ongeveer 20 procent van de wilde bijen in een bijenhotel nestelt. De rest graaft een nest in de grond, in kale zandplekjes, onverharde paadjes en slordige randjes.

Wil je echt iets doen voor bijen in je tuin, combineer het hotel dan met twee dingen:

• Voedsel dichtbij. Metselbijen vliegen van maart tot en met mei. Ze hebben dus vroege bloeiers nodig, zoals krokus, blauw druifje, longkruid, dovenetel en daslook. Een hotel naast een tuin vol grind levert weinig op.
• Een stukje kale grond. Laat een zonnig plekje zand of leem onbedekt, zonder tegels of worteldoek. Daar graven de grondnestelende soorten in.

Lavendel, vetkruid, wilde marjolein en kattenkruid zijn mooie aanvullers voor de zomer, als de metselbijen alweer klaar zijn en andere soorten vliegen. Heb je weinig ruimte, dan vind je in onze ideeën voor een kleine achtertuin manieren om bloeiers en een hotel in een paar vierkante meter kwijt te kunnen.

Bijenhotel, insectenhotel of vlinderkast?

Een bijenhotel verschilt van een insectenhotel in de vulling. Een bijenhotel bevat alleen nestgangen voor solitaire bijen. Een insectenhotel combineert die gangen met vakken vol dennenappels, schors, stro of houtwol voor lieveheersbeestjes, oorwurmen en gaasvliegen. In de winkel lopen de namen door elkaar, dus kijk naar wat erin zit.

Over die vlinderkast is de Vlinderstichting opvallend eerlijk. Een leeg kastje is normaal, want vlinders kruipen liever in een schuurtje, een houtstapel of een struik. Hij is wel handig als je in de winter een vlinder in huis vindt: die zet je erin, dan wacht hij buiten de winter af in plaats van zijn energie op te branden in je warme woonkamer. De stichting raadt een combikast aan waar ook bijen in kunnen, omdat die vaker bewoond raakt.

De winkelcheck: zo test je een insectenhotel in twee minuten

Zo beoordeel je elk hotel in een tuincentrum of webshop, of het nu 10 of 100 euro kost. Valt een model op een van de eerste vier punten af, koop hem dan niet.

1. Meet de gaten. Een gewoon potlood is ongeveer 7 millimeter dik. Past het er ruim in, of verdwijnt je pink erin, dan zijn de gaten te groot voor bijen. Een mix van kleinere en grotere gaatjes is ideaal.
2. Kijk achter. De gangen en stengels moeten aan één kant dicht zijn. Doorgeboorde blokken of stengels die aan twee kanten open zijn, blijven leeg.
3. Voel aan de ingang. Rafels en splinters beschadigen de vleugels van een bij die zich naar binnen wurmt.
4. Ruik en kijk naar het hout. Geïmpregneerd, gebeitst of gelakt hout is ongeschikt. Kies onbehandeld hardhout, zoals eik of robinia.
5. Check het dak. Het afdakje steekt over de voorkant uit en laat geen water door.
6. Kijk of je de vulling kunt vervangen. Losse bamboebuisjes of cassettes kun je na een paar jaar vernieuwen. De WoodStone-hotels van Vivara, van houtvezel en beton, hebben bijvoorbeeld vervangbaar bamboe binnenwerk, en volgens de fabrikant gaat de behuizing minimaal 10 jaar mee.
7. Kies liever twee kleine dan één grote. Ecopedia vat het samen als “vele kleintjes maken één groot”. In een groot hotel verspreiden schimmels, virussen en bacteriën zich makkelijker tussen de nesten.

Dat laatste punt gaat in tegen wat je in veel “beste insectenhotels”-lijstjes leest, waar het grootste model bovenaan staat. Een metershoog hotel ziet er mooi uit als blikvanger in de tuin, maar drie kleine bijenhotels verspreid over zonnige plekken doen meer voor de bijen.

De beste plek voor een insectenhotel

De beste plek voor een insectenhotel is zonnig, droog en windstil, met de opening naar het zuiden of zuidoosten. De Bijenstichting adviseert minstens een meter hoogte en een hotel dat stevig vastzit, zodat hij niet heen en weer zwaait in de wind.

Hang hem nooit op het noorden. Ook het zuidwesten raadt Ecopedia af, omdat de wind uit die hoek in de Lage Landen meestal regen brengt. In een nat hotel gaan larven en poppen eraan door schimmel. Struiken en bomen die schaduw op het hotel werpen, hebben hetzelfde effect.

Een paar plekken die goed werken:

• tegen een schutting of gevel op het zuiden, onder een dakrand
• aan de zonkant van een tuinhuisje of schuur
• op een balkon op het zuiden of zuidoosten, ook op hoogte
• op een paal midden in een border, als die paal niet wiebelt

Een lieveheersbeestjeshuis mag lager hangen, dicht bij planten waar bladluizen op zitten. Hang hem zo dat er geen regen in slaat.

Het beste moment om op te hangen is vóór half maart. Dan zijn de eerste metselbijen nog niet uitgevlogen, en hangt het hotel klaar als ze een nestplek zoeken.

Zelf een insectenhotel maken

Zelf een insectenhotel maken lukt met een middag klussen, ook als je geen ervaren klusser bent. De bijen hebben vooral last van gemakzucht in de afwerking, dus neem de tijd voor het boren.

Je hebt nodig: een onbehandeld houten kistje (een wijnkistje werkt prima), gedroogd hardhout van minstens 15 centimeter lang, rietstengels of bamboe, een ijzerzaagje, een boormachine met boren van 3 tot 8 millimeter, schuurpapier, een haakje en een stukje gaas.

1. Maak het kistje regendicht. Zet er een plankje of stuk dakleer op dat aan de voorkant een paar centimeter uitsteekt. Schroef het haakje aan de achterkant.
2. Boor de blokken. Boor in de zijkant van het hout, dwars op de draad. Dat scheurt minder dan boren in de kopse kant. Boor minstens 10 centimeter diep en niet helemaal door. Houd een paar centimeter tussen de gaten.
3. Werk de gaten af. Draai de boor een paar keer na en schuur de ingang glad. Klop het zaagsel eruit.
4. Zaag de stengels. Riet, vlier, braam en bamboe zijn geschikt. Zaag ze met een ijzerzaagje net achter een knoop af, zodat de achterkant dicht is. Een snoeischaar knijpt de stengel kapot en dan scheurt hij.
5. Vul het kistje. Klem de blokken en stengels strak naast elkaar, zodat niets wiebelt. Een vak met dennenappels, schors of droog blad trekt oorwurmen en lieveheersbeestjes. Een bloempot vol stro, ondersteboven, is een klassiek oorwurmenhuisje.
6. Zet het gaas ervoor. Een grof gaas op een paar centimeter afstand houdt vogels tegen die de larven eruit pikken, en laat de bijen erdoor.

Een leuk klusje om samen met kinderen te doen. Laat ze de stengels zagen en het vullen doen, en hou het boren zelf in de hand.

Onderhoud door het jaar heen

Een insectenhotel vraagt weinig werk, als je de timing goed hebt.

Haal dichte gangen nooit leeg in de zomer of herfst. Het hotel lijkt dan verlaten, maar achter elk leemwandje zit een nieuwe bij voor het volgende voorjaar. Een oude vlinderkast zet je volgens de Vlinderstichting eerst een jaar op een schaduwplek in de tuin, zodat de laatste bewoners kunnen vertrekken.

Andere beestjes in de tuin waar je minder blij van wordt? Lees hoe je mieren buiten bestrijdt zonder schade aan je tuin, want gif op het terras raakt ook de bijen uit je hotel.

Veelgestelde vragen

Wat is een goed insectenhotel?

Een goed insectenhotel heeft nestgangen van 2 tot 9 millimeter doorsnede, een dichte achterkant en gladde gangen zonder splinters. Het is gemaakt van onbehandeld hardhout, riet of bamboe en heeft een waterdicht afdakje. De vorm, de kleur en het aantal vakjes maken voor metselbijen en behangersbijen weinig uit. Kies liever twee kleine hotels dan één grote, want in grote hotels verspreiden ziektes zich sneller.

Hoe diep moeten de gaten van een insectenhotel zijn?

De gaten van een insectenhotel zijn idealiter gemiddeld 9 centimeter diep, adviseert de Bijenstichting. Boor je zelf, ga dan minstens 10 centimeter diep in een blok hardhout van 15 centimeter, zodat er achterin nog hout overblijft. In een diepe gang legt een metselbij meerdere nestcellen achter elkaar. Voor kleine gaatjes van 2 tot 4 millimeter mag de gang korter zijn.

Wanneer hang je een insectenhotel op?

Een insectenhotel hang je het best op in februari of vóór half maart. Metselbijen vliegen van maart tot en met mei en zoeken dan een nestplek. Hangt het hotel er pas in de zomer, dan zijn de meeste bijen al klaar met nestelen. Een vlinderkast mag ook in de herfst, want vlinders zoeken pas dan een plek om te overwinteren.

Moet je een insectenhotel schoonmaken?

Een insectenhotel maak je niet schoon zolang er gangen dicht zijn. Achter de leemwandjes overwinteren larven en poppen tot het volgende voorjaar. Vervang na twee tot drie jaar de vulling als het hout scheurt of schimmelt, liefst na de vliegtijd in het voorjaar. Een vlinderkast borstel je uit tussen mei en augustus, als er geen vlinders in overwinteren.

Steken bijen uit een insectenhotel?

Bijen uit een insectenhotel steken vrijwel nooit. Metselbijen en behangersbijen leven alleen, hebben geen volk of honing om te verdedigen en zijn niet agressief. Je kunt een bijenhotel dus gewoon naast het terras of de speeltuin hangen. Kinderen kunnen er van dichtbij naar kijken hoe een bij met stuifmeel een gang in kruipt.